Aantal integriteitsonderzoeken een goede graadmeter?

24-07-2017

Het NRC Dagblad heeft op 11 juli cijfers gepubliceerd over het aantal integriteitsonderzoeken bij de provincies in de periode 2012 tot en met 2016. In deze periode hebben de provincies in totaal 66 in – en externe integriteitsonderzoeken laten uitvoeren. De werkwijze en de “normaliteit” van handhaven door middel van feitenonderzoek verschilt per provincie. Een van de conclusies die wordt gesteld door NRC is dat ‘provincies vaker twijfelen aan het gedrag van hun mensen’ omdat er een stijging is in het aantal integriteitsonderzoeken’ Maar klopt deze aanname? Wat zegt een hoog aantal integriteitsonderzoeken? Is het aantal onderzoeken een goede indicator voor wat er aan de hand is?

Never waste a good crisis

Integriteitsincidenten komen in elke organisatie voor. Fouten worden gemaakt, geen mens is immers feilloos. Afhankelijk van het type incident, wordt het intern onderzocht, of uitbesteed aan externe onderzoekers. Een hoog aantal integriteitsincidenten of onderzoeken kan ook blijk geven van een goed ingerichte infrastructuur voor integriteitzorg. Vooral als na een integriteitsincident, de organisatie verbeterslagen maakt. Zo heeft de provincie Noord-Holland in verhouding meer onderzoek laten doen dan andere provincies, maar heeft bijvoorbeeld ook van doen gehad met een spraakmakende kwestie: de strafrechtelijke veroordeling van gedeputeerde Hooijmaijers. Dit heeft geleid tot kritische zelfreflectie en een aantal maatregelen. Zo heeft de provincie onder andere een integriteitcoördinator functie ingericht waardoor ook de preventieve maatregelen met betrekking tot integriteit zijn gewaarborgd.

Veel integriteitsonderzoek = goed bezig?

Veel meldingen en onderzoek zijn dus niet persé slecht nieuws. Dit wordt ook wel de integriteitsparadox genoemd  “in een samenleving die integriteit hoog in het vaandel heeft, worden wellicht eerder en vaker mogelijke schendingen besproken, zodat het lijkt alsof deze zich vaker voordoen dan elders, terwijl dat niet het geval is” (Leo Huberts e.a., 2004:1). De provincie Flevoland heeft als enige provincie geen integriteitsonderzoek laten uitvoeren. Daar kun je niets uit afleiden. Er kan namelijk van alles spelen op integriteitsgebied. Om erachter te komen wat de stand van zaken is kan een organisatie een risicoanalyse uit laten voeren. Daarmee houd je een spiegel voor en leg je de kwetsbaarheden en verleidingen waar medewerkers mee te maken hebben bloot. Ook betrek je ambtenaren en politieke ambtsdragers, zodat het gesprek over integriteit wordt gevoerd.

De kwetsbaarheid van integriteitsonderzoek

Op de achtergrond gaat het NRC artikel ook in op de kwaliteit van integriteitsonderzoek en de hiermee samenhangende – hoge – kosten. Integriteitsonderzoek is een precaire bezigheid. Incidenten onder ambtenaren en politieke ambtsdragers spelen zich vaak af in een politieke en sociale context, met veel ‘grijze gebieden’. Als eenmaal een oordeel is geveld, zit je er voor altijd aan vast. Ook al blijkt mogelijk later dat het oordeel niet klopt. Een belangrijk onderdeel bij integriteitsonderzoek is het formuleren van de onderzoeksvraag; niet te specifiek en niet te open. Het kan helpen om dan een onafhankelijke partij mee te laten kijken met de formulering van die vraag.

Steunpunt integriteitsonderzoek politieke ambtsdragers

Al in 2013 heeft Tilburg University onderzoek gedaan naar knelpunten bij integriteitsonderzoeken. Zouridis en van der Vorm (2013) concludeerden toen – na consultatie van het hele veld – dat er geen nationale instantie voor integriteitsonderzoek nodig of wenselijk was, dat het bij onderzoek gehanteerde juridisch kader verassend gelijkgestemd was en dat het lokaal domein gebaat zou zijn bij in te vliegen expertise als integriteitschendingen zich aandienen. Het ministerie van BZK heeft dit opgepakt en nu floreert al sinds 2015 bij het expertisecentrum CAOP een Steunpunt Integriteitonderzoek Politieke Ambtsdragers. Die gaat niet zozeer over onderzoek naar ambtelijke integriteitschendingen maar kan ook op dat terrein bijdragen aan kwaliteitsverbetering en kostenreductie. Het Steunpunt biedt onafhankelijk en vakkundig advies over de aanpak van mogelijke integriteitsschendingen. Ook als er snel gehandeld moet worden. Uit het jaaroverzicht 2016 blijkt dat de meeste vragen worden gesteld gaan over mogelijke belangenverstrengeling.

Preventieve integriteitszorg

Om terug te komen op onze vraagstelling waarmee we begonnen, integriteitsonderzoeken zijn soms nodig om feiten te achterhalen die niet eenduidig bekend zijn. Maar het aantal integriteitsonderzoeken geeft niet perse weer hoe het gesteld is met de integriteit van de organisatie. Daarvoor kun je beter een integriteit risicoanalyse uitvoeren. Inmiddels hebben organisaties vaak voorzieningen op het gebied van integriteit. Maar meestal ontstaat pas beweging als er een incident is. Juist ‘in vredestijd’ kun je de integriteit agenderen en escalaties voorkomen. Het doel is bevorderen dat integriteit wordt verankerd in het DNA van de mens en organisatie en tot een normaal kwaliteitsaspect van de bedrijfsvoering gaat horen.

 


Deze column is geschreven door:
Hans Groot, adviseur Steunpunt Integriteitsonderzoek Politieke Ambtsdragers en Marjolein van Dijk, adviseur integriteit bij het CAOP.

Meer informatie

Wilt u meer informatie over het Steunpunt of over integriteit? Kijk dan op de website van het Steunpunt en op de expertisepagina over integriteit of neem contact op met  Hans Groot via h.groot@caop.nl, tel: 070 376 59 50 en Marjolein van Dijk, m.vandijk@caop.nl,  tel: 070 376 59 37.